Wszystkie trzy ustawy mają wejść w życie 1 stycznia 2002 roku (z pewnymi wyjątkami). Przedtem ocenić je musi Senat i podpisać Prezydent.

DZIAŁALNOŚĆ UBEZPIECZENIOWA

Pierwsza ustawa określa zasady, na jakich krajowe oraz zagraniczne zakłady ubezpieczeń mogą prowadzić swoją działalność (także po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej). Powołuje Komisję Nadzoru Ubezpieczeń (KNU), która ma nadzorować ubezpieczycieli i zapewnić lepszą ochronę interesów ubezpieczonych. Przejmie ona odpowiednie uprawnienia ministra finansów oraz Państwowego Urzędu Nadzoru Ubezpieczeń.
Ustawa precyzuje obowiązki ubezpieczycieli i zwiększa ochronę interesów ubezpieczonych. Określa warunki wykonywania tej działalności w zakresie ubezpieczeń osobowych oraz majątkowych, zasady wykonywania zawodu aktuariusza, organizację i zasady sprawowania nadzoru ubezpieczeniowego, organizacji i funkcjonowania ubezpieczeniowego samorządu gospodarczego oraz rzecznika ubezpieczonych.

Za zezwoleniem

Działalność ubezpieczeniowa obejmuje czynności związane z oferowaniem i udzielaniem ochrony na wypadek ryzyka wystąpienia skutków zdarzeń losowych (grupy i rodzaje ubezpieczeń określa załącznik do ustawy). Do czynności tych należą m.inn.: zawieranie umów ubezpieczenia, reasekuracji, gwarancji ubezpieczeniowych, wypłacanie ustalonych odszkodowań, ocena ryzyka w ubezpieczeniach majątkowych, ustalanie składek i prowizji, wysokość szkód, prowadzenie postępowań regresowych, lokowanie środków zakładu ubezpieczeń, a także marketing i reklama świadczonych usług.
Enumeratywne wyliczenie ich ma zapobiec nielegalnej działalności ubezpieczeniowej. Niektóre czynności zakład może zlecić innym firmom, np. dotyczące likwidacji szkód. Jak dotychczas, zakłady nie będą mogły prowadzić jednocześnie ubezpieczeń na życie oraz pozostałych osobowych i majątkowych.
Na prowadzenie działalności ubezpieczeniowej, tak jak teraz, trzeba mieć zezwolenie. Dla krajowego zakładu ubezpieczeń (mającego siedzibę w Polsce) będzie je wydawać KNU. Zakład może wykonywać swoją działalność wyłącznie w formie spółki akcyjnej, lub towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych.
Zakład udziela ochrony na podstawie umowy ubezpieczenia. Postanowienia jej ogólnych warunków, sformułowane niejasno, będą interpretowane na korzyść ubezpieczonego.

Po wejściu do Unii

Zagraniczne zakłady mogą, jak dotychczas, działać u nas na zasadzie wzajemności i po uzyskaniu zezwolenia. Po przystąpieniu Polski do Unii zmieni się sytuacja ubezpieczycieli państw członkowskich. Wystarczy uzyskane przez nich zezwolenie w kraju siedziby. Zakład z państwa, należącego do Wspólnoty, może założyć u nas oddział. Najpierw jednak KNU i jej odpowiednik w danym kraju wymienią informacje o dotychczasowej jego działalności oraz warunkach, na jakich można ją wykonywać w Polsce. Gdy zakład zechce działać w innej formie (np. przez agentów lub brokerów), potrzebne będą informacje o grupach ubezpieczeń, na jakie posiada zezwolenie, o rodzaju ryzyk, które zamierza u nas ubezpieczać, oraz zaświadczenie, że dysponuje środkami na pokrycie marginesu wypłacalności.
Ubezpieczyciele krajowi też będą mogli podejmować działalność w państwach członkowskich. Pozostaną jednak pod nadzorem KNU. Zakłady ubezpieczeń z innych krajów mogą mieć u nas oddziały główne, po uzyskaniu zezwolenia KNU.

Jednakowe zasady

Przepisy ustawy o gospodarce finansowej zakładów ubezpieczeń, zgodne z prawem unijnym, mają stworzyć jednakowe szanse dla ubezpieczycieli na rynku europejskim. Środkami własnymi zakładu są aktywa, z wyjątkiem przeznaczonych na pokrycie wszelkich przewidywalnych zobowiązań, wartości niematerialnych i prawnych. Do aktywów zalicza się m. inn. wartość opłaconego kapitału zakładowego, kapitał zapasowy i rezerwowy, nie podzielony zysk z lat ubiegłych. Zakład ubezpieczeń, za zgodą KNU, będzie mógł zaliczyć tu także 50% przyszłych zysków.
Minister finansów określi sposób wyliczenia marginesu wypłacalności, oraz minimalną wysokość kapitału gwarancyjnego, dla działów i grup ubezpieczeń. Każdy zakład musi posiadać środki, nie niższe od tych wartości.

Dozwolone fuzje

Zakłady mogą się łączyć, pod warunkiem, że prowadzą działalność w tej samej formie organizacyjnej. Muszą też wykazać, że każdy posiada środki własne w wysokości marginesu wypłacalności. W ciągu 21 dni od powiadomienia KNU o planie połączenia (zakłady sporządzają go na piśmie), ta ma prawo złożyć sprzeciw. Jeżeli wymaga tego ochrona interesów ubezpieczonych, KNU może zgodzić się na przejęcie portfela ubezpieczeń zakładu, któremu zagraża niewypłacalność.
Ustawa dość szczegółowo reguluje postępowanie naprawcze. Jeżeli środki własne zakładu są niższe, niż wymagany limit, zakład ma obowiązek przedstawiać KNU plan przywrócenia prawidłowej sytuacji finansowej, lub krótkoterminowy plan wypłacalności. KNU może nawet ograniczyć swobodę rozporządzania aktywami, lub całkowicie jej pozbawić, ustanowić zarząd komisaryczny, jeżeli ubezpieczyciel nie przedstawi odpowiedniego planu, lub KNU go nie zatwierdzi. Na decyzję tę służy skarga do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zarząd taki można będzie ustanowić nawet na dwa lata (obecnie od sześciu do dwunastu miesięcy).
KNU będzie jednak mogła zakończyć go wcześniej, gdy przestaną istnieć przesłanki ustanowienia zarządu komisarycznego, lub zostanie zarządzona likwidacja zakładu, albo jego upadłość.
Przepisy dotyczące towarzystw ubezpieczeń wzajemnych nie ulegają większym zmianom. Możliwe jest ich przekształcanie w spółki akcyjne, lecz po zatwierdzeniu uchwały w tej sprawie przez KNU.

Większy zakup akcji

Nabywca akcji lub praw z akcji zakładu ubezpieczeń, zapewniających mu przekroczenie 10% głosów na walnym zgromadzeniu, musi powiadomić o tym KNU w ciągu 7 dni od zawarcia tej transakcji. Jeśli ktoś zamierza nabyć akcje (prawa z akcji) zapewniające przekroczenie odpowiednio 25, 50 lub 75 % głosów na walnym zgromadzeniu, musi uzyskać na to zgodę KNU. Przepis ten przestanie obowiązywać po przystąpieniu Polski do Unii.
Zamiast tego wejdą w życie dwa inne, które są już w ustawie. Wtedy zgłaszaniu ma podlegać zakup akcji (praw z akcji) tylko banku krajowego, dający przekroczenie 10% głosów. Przy zamiarze nabycia takich akcji, zapewniających przekroczenie odpowiednio 20, 33 lub 50% (lub kiedy nabywca mógłby stać się podmiotem dominującym dla zakładu) zgoda KNU nie będzie konieczna, lecz trzeba ją o tym powiadomić. KNU w ciągu 30 dni może zgłosić sprzeciw. Wtedy też będą musiały trafić do niej informacje o planowanym zbyciu akcji (praw z akcji) banku krajowego, jeżeli w wyniku tego udziały sprzedającego spadną odpowiednio poniżej 10, 20, 33, 50% na walnym zgromadzeniu lub w kapitale zakładowym (albo przestanie być podmiotem dominującym dla banku).
To samo dotyczyć ma nabywców udziałów towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych. W analogicznych przypadkach też będą musieli zgłaszać te transakcje.

Zasada i wyjątki

Zakład nie może udzielać informacji dotyczących poszczególnych umów ubezpieczenia. Od zasady tej przewiduje się jednak dość liczne wyjątki. Informacji tych będą mogły żądać : sądy lub prokuratury, osoba trzecia, na rzecz której została zawarta umowa ubezpieczenia, KNU, Polska Izba Ubezpieczeń, Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny, rzecznik praw obywatelskich, rzecznik ubezpieczonych, banki upoważnione do obrotu dewizowego, prezes Głównego Urzędu Ceł, generalny inspektor Kontroli Skarbowej, Polskie Biuro Ubezpieczeń Komunikacyjnych, centralna ewidencja pojazdów, reasekuratorzy (gdy chodzi o umowy reasekuracyjne), inne zakłady ubezpieczeń, firmy przetwarzające na zlecenie zakładów dane, dotyczące ubezpieczonych oraz ubezpieczyciela, administratorzy indywidualnych kont jednostek uczestnictwa, policja, UOP, NIK, Wojskowe Służby Informacyjne.
Natomiast zakład ubezpieczeń może żądać, aby osoba ubezpieczona (lub osoba, na rzecz której ma być zawarta umowa ubezpieczenia) poddała się odpowiednim badaniom lekarskim, gdy jest to potrzebne do oceny ryzyka ubezpieczeniowego, ustalenia prawa ubezpieczeniowego do świadczeń i ich wysokości. O przekazanie tych informacji występuje lekarz, upoważniony przez zakład ubezpieczeń, ponoszący koszty tych badań.

Komisja i samorząd

Przewodniczącego KNU - generalnego inspektora nadzoru ubezpieczeniowego będzie powoływać prezes Rady Ministrów. Członkami mają być : prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, przedstawiciel ministra finansów, osoba o uznanym autorytecie w dziedzinie ubezpieczeń. W posiedzeniach uczestniczyć będą prezesi : Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego, Polskiej Izby Ubezpieczeń, Polskiego Biura Ubezpieczeń Komunikacyjnych, rzecznik ubezpieczonych.
Z kolei krajowe i zagraniczne zakłady ubezpieczeń, działające u nas, tworzą ubezpieczeniowy samorząd gospodarczy. Reprezentuje je Polska Izba Ubezpieczeń.

Konieczni specjaliści

Ustawa określa zasady wykonywania zawodu aktuariusza, oraz funkcjonowania tego samorządu. Aktuariusz wykonuje czynności z dziedziny matematyki ubezpieczeniowej, finansowej i statystyki. Musi posiadać więc odpowiednie kwalifikacje, w tym wyższe wykształcenie, zdać egzamin aktuarialny, oraz co najmniej przez dwa lata wykonywać te czynności. Aktuariuszami mogą być jedynie osoby wpisane do specjalnego rejestru, który prowadzi KNU. Będą mogły utworzyć samorząd zawodowy, pod nazwą Izba Aktuariuszy.

Przepisy przejściowe

Dotychczasowe zezwolenia na wykonywanie działalności ubezpieczeniowej zachowują ważność. Zakłady, które nie spełniają określonych w ustawie wymogów, będą miały rok na dostosowanie się. Do zobowiązań, powstałych przed 1 stycznia 2002 roku, czyli przed wejściem ustawy w życie, zastosowanie będą mieć przepisy poprzednie.
Osoby, które zdały egzamin kwalifikacyjny dla aktuariuszy przed tą datą, oraz spełniają warunki ustawy, zostaną automatycznie wpisane do rejestru aktuariuszy.
Obecne akty wykonawcze zachowają moc do czasu wydania nowych, w zakresie, w jakim nie są sprzeczne z nową regulacją.

POŚREDNICTWO UBEZPIECZENIOWE

Każdy będzie mógł sprawdzić, czy oferujący usługi ubezpieczeniowe agent lub broker działa legalnie. Osoby oraz firmy, zajmujące się pośrednictwem ubezpieczeniowym, trafią do specjalnego rejestru - zakłada druga z ustaw. Teraz nie ma centralnego rejestru agentów ubezpieczeniowych, każdy zakład ubezpieczeń decyduje sam o prowadzeniu ich listy.
Ustawa określa zasady wykonywania pośrednictwa w zakresie ubezpieczeń osobowych i majątkowych. Precyzuje, na czym ono polega i jakie pośrednik może podejmować czynności. Działalność tę (zaliczoną do działalności gospodarczej) mogą prowadzić wyłącznie agenci lub brokerzy ubezpieczeniowi (przepisy ustawy nie dotyczą agentów i maklerów morskich, którzy pośredniczą w zawieraniu umów ubezpieczenia morskiego).
Pośrednik ubezpieczeniowy swoje czynności może wykonywać w imieniu i na rzecz zakładu ubezpieczeń, lub kilku takich zakładów, wtedy jest to działalność agencyjna. Jeśli podejmuje je w imieniu szukającego ochrony ubezpieczeniowej - prowadzi działalność brokerską.
Agent ubezpieczeniowy jest przedsiębiorcą, swoją działalność prowadzi na podstawie umowy agencyjnej z danym zakładem ubezpieczeń, oraz wpisu do wspomnianego rejestru. Czynności agencyjne wykonywać może wyłącznie osoba fizyczna, która spełnia określone wymagania. Kandydat do tego zawodu musi posiadać pełną zdolność do czynności prawnych, dawać rękojmię należytego wykonywania tej działalności, oraz odbyć szkolenie, które przeprowadzi zakład ubezpieczeń, oraz zdać egzamin. Agentem nie może być osoba prawomocnie skazana za umyślne przestępstwo przeciwko życiu i zdrowiu, wymiarowi sprawiedliwości, ochronie informacji, mieniu, dokumentom, a także za przestępstwo gospodarcze lub skarbowe.
W roli agentów mogą występować także przedsiębiorcy, traktując to jako działalność uzupełniającą (np. dealer samochodowy, przewoźnik czy organizator turystyki, jak dotychczas, będzie mógł za zgodą zakładu prowadzić dodatkowo działalność agencyjną, bez korzystania z pomocy agentów).
Nie zmienią się zasady odpowiedzialności za szkodę, wyrządzoną przez agenta w ramach swojej pracy. Ponosić będzie ją nadal zakład, z którym wiąże go umowa. Ten zaś będzie mógł nadzorować jego działalność. Natomiast agent, który działa na rzecz kilku zakładów, sam ponosi odpowiedzialność, dlatego musi ubezpieczyć się od odpowiedzialności cywilnej.
Ustawa rezygnuje z licencjonowania agentów, wystarczy, że wpiszą się do rejestru.
BROKERZY UBEZPIECZENIOWI nadal muszą starać się o zezwolenia. Udzielać ich będzie KNU. Mogą nimi być osoby fizyczne lub prawne, które muszą wpisać się do rejestru brokerów, oraz obowiązkowo ubezpieczyć się od OC. Brokerom nie wolno wykonywać jednocześnie działalności agencyjnej, wiązać się stałą umową z zakładem ubezpieczeń. Nadzór nad ich działalnością sprawować ma KNU.
Czynności brokerskie (m.inn. zawieranie umów ubezpieczenia, doradztwo) wykonywać mogą wyłącznie osoby fizyczne, które mają co najmniej średnie wykształcenie, trzyletnie doświadczenie w działalności ubezpieczeniowej (można zdobyć je także za granicą), zdany egzamin przed Komisją dla brokerów ubezpieczeniowych i reasekuracyjnych. Pozostałe wymagania, dotyczące niekaralności oraz rękojmi, są takie same, jak dla agentów ubezpieczeniowych.
Broker z Unii może wykonywać u nas swoją działalność, jeżeli został wpisany do odpowiedniego rejestru w państwie, w którym ma siedzibę lub miejsce zamieszkania.
Rejestry agentów i brokerów są jawne. Pierwszy poprowadzi Polska Izba Ubezpieczeń, drugi - KNU. Agenta do rejestru zgłasza zakład ubezpieczeń, zaraz po zawarciu z nim umowy. Z kolei brokera wpisuje się z urzędu, z chwilą wydania mu zezwolenia na prowadzenie działalności.
Ustawa przewiduje sankcje karne, np. gdy ktoś działa jako agent bez upoważnienia lub broker bez zezwolenia. W obu wypadkach grozi kara grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do dwóch lat.
Osoby, które w dniu wejścia w życie ustawy posiadają odpowiednie zezwolenie na prowadzenie działalności brokerskiej lub reasekuracji, zostaną automatycznie wpisane do rejestru. Będą miały rok na dostosowanie się do wymogów, dotyczących obowiązkowego ubezpieczenia OC.
Z kolei zakłady ubezpieczeń, w ciągu 30 dni od wejścia w życie ustawy, muszą zgłosić do rejestru wszystkich swoich agentów. Do tego czasu agent ubezpieczeniowy okazuje klientowi pełnomocnictwo od zakładu ubezpieczeń.

UBEZPIECZENIA OBOWIĄZKOWE

Trzecia z ustaw określa zasady zawierania i wykonywanie umów obowiązkowego ubezpieczenia : odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, odpowiedzialności cywilnej rolników, oraz budynków, wchodzących w skład gospodarstwa rolnego. Ustala także sposób kontroli, czy umowa została zawarta, konsekwencje w razie niespełnienia tego obowiązku, oraz podstawowe zasady, jakim powinny odpowiadać umowy innych obowiązkowych ubezpieczeń (np. OC doradców podatkowych, biegłych rewidentów, komorników, organizatorów imprez sportowych, organizatorów turystyki). Ponadto reguluje działalność Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego i Polskiego Biura Ubezpieczeń Komunikacyjnych.
Istotną nowością jest objęcie zakresem ochrony ubezpieczeniowej, z tytułu umowy OC, posiadaczy pojazdów terytorium państw Wspólnego Porozumienia Gwarancyjnego. Obecnie należą do niego kraje członkowskie Unii, Węgry, Czechy, Słowacja, Słowenia i Chorwacja.
W ustawie znalazły się przepisy, dotychczas zawarte w rozporządzeniach ministra finansów, dotyczących : ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych; OC rolników; obowiązkowego ubezpieczenia budynków w gospodarstwach rolnych; sposobu potwierdzenia obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia. Włączono też przepisy rozporządzenia Rady Ministrów o przeprowadzaniu kontroli w tym zakresie.
Gdy chodzi o inne obowiązkowe ubezpieczenia, ich ogólne warunki określają same zakłady, z uwzględnieniem kodeksu cywilnego i nowej ustawy. Jak dotychczas, będą ustalać system taryf, oraz wysokość składek. Ustawa pozwala na większą swobodę kształtowania tych umów. Reguluje najbardziej podstawowe rzeczy, jak obowiązki ubezpieczyciela i ubezpieczającego się. Rygorystyczne pozostają natomiast przepisy, dotyczące obowiązku zawarcia umowy.
Ubezpieczenia krótkoterminowe (na krócej niż 12 miesięcy) będą mogli zawierać także prowadzący autokomisy, oraz ci, którzy kupują samochody do odsprzedaży.
Wprowadza się ubezpieczenie graniczne, gdy posiadacz lub kierujący pojazdem, zarejestrowanym za granicą, nie ma ubezpieczenia OC. Musi wtedy ubezpieczyć się u nas, na - nie krócej - niż 30 dni.
Rozszerzono zakres terytorialny ochrony ubezpieczeniowej na terytoria innych państw, których biura narodowe podpisały wspomniane Wielostronne Porozumienie Gwarancyjne. W rozumieniu ustawy - biuro narodowe oznacza organizację zakładów ubezpieczeń na terenie danego kraju, które prowadzą ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów. Przepis ten zacznie obowiązywać po 18 miesiącach od wejścia w życie ustawy.
Zmiany dotyczą obowiązków i praw posiadaczy pojazdów. Kto zechce zawrzeć umowę ubezpieczenia przed zarejestrowaniem samochodu ( ciągnika, motoroweru, przyczepy) musi przedstawić zakładowi ubezpieczeń zaświadczenie o pozytywnym wyniku badania technicznego, lub wyciąg ze świadectwa homologacji, albo odpis decyzji, zwalniającej z konieczności uzyskania homologacji na dany pojazd mechaniczny. Jeżeli w ciągu 30 dni pojazd nie zostanie zarejestrowany, każda ze stron będzie mogła odstąpić od umowy.
Umowę OC wolno rozwiązać także, gdy ubezpieczający przestał być posiadaczem pojazdu, a przepisy o ruchu drogowym nie pozwalają na jego wyrejestrowanie, np. gdy samochód został całkowicie zniszczony za granicą. W tej sytuacji nie doszło do zmiany posiadacza, jednak ryzyko szkody, związane z ruchem tego samochodu, przestało istnieć. Zakład ubezpieczeń ma odpowiadać także za szkody, powstałe w czasie garażowania.
Ustawa określa minimum sumy gwarancyjnej, co zapewnić ma pełne zaspokojenie roszczeń osób poszkodowanych w wypadkach samochodowych. Jest to zgodne z jedną z trzech unijnych dyrektyw komunikacyjnych. Odszkodowanie ustala się i wypłaca w granicach odpowiedzialności cywilnej posiadacza, lub kierującego pojazdem, najwyżej jednak do ustalonej, w umowie ubezpieczenia, sumy gwarancyjnej. Przy szkodach na osobie, suma ta nie może być niższa niż równowartość 350 000 euro na każdego poszkodowanego, przy szkodach na mieniu - 200 000 euro w odniesieniu do jednego zdarzenia, którego skutki objęte są ubezpieczeniem, bez względu na liczbę poszkodowanych.
Zakład będzie też mógł przejąć odpowiedzialność z tytułu OC przed zapłaceniem składki lub pierwszej raty, jeżeli wskaże późniejszy termin płatności. Kolejna umowa ubezpieczenia OC zostanie "zawarta", z mocy prawa, na dalsze 12 miesięcy, jeżeli posiadacz pojazdu nie wypowie jej najpóźniej na dzień przed końcem tej umowy. Tak samo ma być w wypadku obowiązkowego ubezpieczenia OC rolników, oraz budynków w gospodarstwach rolnych.
Czy powyższe umowy ubezpieczenia zostały zawarte, będą sprawdzać policja, straż graniczna, oraz organa rejestrujące pojazdy (są do tego zobowiązani), a także celnicy, Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny i kontrolerzy ruchu drogowego (są do tego uprawnieni).
Nowością jest zróżnicowanie kar za niedopełnienie obowiązku ubezpieczenia i ustalenie ich wysokości w euro. Posiadacze samochodów osobowych zapłacą za to równowartość 500 euro, ciężarowych i autobusów - 800 euro, pozostałych pojazdów - 100 euro. Rolnicy za brak ubezpieczenia OC mają płacić 30 euro, a gdy chodzi o budynki - 100 euro.
Opłaty te zasilą UFG i mają być przeznaczane na zaspokojenie roszczeń.
UFG ma obowiązek wypłacać odszkodowania z tytułu OC posiadaczy pojazdów, oraz rolników, nie tylko w razie ogłoszenia upadłości zakładu, lecz także, gdy sąd oddali wniosek o jej ogłoszenie, postępowanie zostanie umorzone, lub dojdzie do przymusowej likwidacji zakładu. UFG będzie miał 30 dni na realizację należnych świadczeń.
Polskie Biuro Ubezpieczeń Komunikacyjnych stanie się sygnatariuszem Wielostronnego Porozumienia Gwarancyjnego, zakłady ubezpieczeń, prowadzące w Polsce ubezpieczenia obowiązkowe, będą musiały do niego należeć z dniem przystąpienia Polski do Unii. Biuro ma odpowiadać za skutki wypadków, do których doszło u nas, spowodowanych przez pojazdy, zarejestrowane w krajach należących do Porozumienia. Będzie podobnie, gdy wypadek na terytorium tych krajów spowodował samochód, zarejestrowany w Polsce.
Postępowanie, dotyczące roszczeń odszkodowawczych, wszczęte i nie zakończone przed dniem wejście w życie ustawy, toczyć się będą według przepisów dotychczasowych.