dr Mariusz Fras
"PRAWO ASEKURACYJNE"
nr 4/2007

Uwagi o transparentności wynagrodzenia brokerskiego na tle ustawodawstwa austriackiego (wzór dla polskiego ustawodawcy?)

Uwagi wstępne

Zgodnie z powszechną praktyką, nawiązującą do zwyczaju przedwojennego i prawa morskiego (1), źródłem wynagrodzenia brokera ubezpieczeniowego jest prowizja brokerska (dawniej: maklerska) otrzymywana od ubezpieczyciela (2). Podstawowe znaczenie dla treści stosunku prawnego, łączącego w prawie polskim brokera ubezpieczeniowego z ubezpieczycielem ma "porozumienie prowizyjne" ("porozumienie kurtażowe"). Jeśli chodzi o podstawę prawną prowizji otrzymywanej przez brokera, to warto zauważyć, że przepis art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym (3) definiuje pośrednictwo ubezpieczeniowe jako wykonywanie przez pośrednika za wynagrodzeniem czynności faktycznych lub czynności prawnych związanych z zawieraniem lub wykonywaniem umów ubezpieczenia. W sytuacji, gdy zawarte zostało tzw. porozumienie kurtażowe pomiędzy brokerem a ubezpieczycielem, źródła roszczenia o prowizję należy de lege lata szukać jedynie właśnie w tej umowie. Na możliwość zawierania tego typu porozumień wskazuje wyraźnie art. 24 ust. 2 ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym (stanowiący wyjątek od zasady określonej w art. 24 ust. 1 pkt 2 tej ustawy, według której broker ubezpieczeniowy nie może pozostawać w żadnym stałym stosunku umownym z zakładem ubezpieczeń), mówiący o wzajemnym rozliczaniu się brokera z ubezpieczycielem "z tytułu wykonywania czynności brokerskich".
W systemie niemieckim i austriackim pozycję maklera wobec ubezpieczyciela określa się jako stosunek podobny do umownego (vertragsähnliche Beziehung), związany z podwójnym usytuowaniem prawnym maklera ubezpieczeniowego (Doppelrechtsverhäitnis) (4).

Transparentność wynagrodzenia brokerskiego, czyli jego jawność, przejrzystość to problematyka wciąż budząca spory nie tylko w doktrynie (5). Brak również wyraźnych uregulowań tej materii w polskich przepisach prawnych. Przedmiotem poniższych rozważań jest przedstawienie regulacji dotyczących instytucji wynagrodzenia maklera ubezpieczeniowego w prawie austriackim. Za omówieniem regulacji austriackiej zdają się przemawiać przynajmniej dwa istotne względy. Po pierwsze, regulacja instytucji wynagrodzenia maklerskiego w prawie austriackim jest przedmiotem znacznego zainteresowania tamtejszej doktryny i judykatury. Po drugie, regulacja austriacka jest oparta na pewnej szczególnej koncepcji legislacyjnej, która przeprowadzona została w sposób nader konsekwentny i kompletny. Jest zatem interesująca z punktu widzenia przyjętej konstrukcji prawnej.


Austriacka ustawa o maklerach

Problematykę wynagrodzenia brokerskiego reguluje austriacka ustawa o maklerach z 1 lipca 1996 r. - Maklergesetz - MaklerG (6). Zapisy tej ustawy uległy zmianie w wyniku wdrożenia Dyrektywy o pośrednictwie ubezpieczeniowym (2002/92/EG), która weszła w życie z dniem 15 stycznia 2003 r. W dniu 13 października 2004 r. uchwalono ustawę o wdrożeniu dyrektywy, z mocą obowiązującą od 15 stycznia 2005 r. (7)
Ustawa o maklerach reguluje w sposób kompleksowy cywilnoprawne i handlowe aspekty umów o pośrednictwo, w tym wyspecjalizowanych rodzajów pośrednictwa. Zawiera ona w § 26-32 szczególne unormowania, odnoszące się do praw i obowiązków maklera ubezpieczeniowego. Ustawa maklerska przewiduje także szczególne zasady dotyczące roszczenia maklera ubezpieczeniowego o wynagrodzenie, które różnią się od reguł wskazanych w § 6-8 ustawy, a dotyczących wszelkiego rodzaju działalności maklerskiej (§ 30). Zgodnie z powołanym przepisem maklerowi ubezpieczeniowemu przysługuje prowizja (courtage) z tytułu porozumienia kurtażowego zawartego z ubezpieczycielem w przypadku "pomyślnego pośrednictwa" (8). Mimo, iż stroną umowy o pośrednictwo ubezpieczeniowe nie jest ubezpieczyciel, lecz ubezpieczający, to na ubezpieczycielu ciąży obowiązek zapłaty wynagrodzenia temu maklerowi, z inicjatywy którego zawarł umowę ubezpieczenia. Podstawę prawną takiego przysporzenia upatruje się w porozumieniu (umowie) między ubezpieczycielem a maklerem (9). W piśmiennictwie austriackim zauważa się, że z ekonomicznego punktu widzenia wynagrodzenie to jest odpowiednikiem kosztów, które musiałby ponieść ubezpieczyciel na swoich pracowników lub agentów, a których dzięki działaniom maklera nie poniósł (10). Odmienne uregulowanie winno być umownie zastrzeżone w formie pisemnej pomiędzy maklerem ubezpieczeniowym a ubezpieczającym w zleceniu maklerskim. Uzgodnienie może więc dotyczya przejęcia przez ubezpieczającego zapłaty prowizji w części lub w całości (11). Prowizja maklerska stanowi wynagrodzenie za pomyślne pośrednictwo w zawarciu umowy ubezpieczenia (Erfolgshonorar). Chodzi tu o umowy ubezpieczenia zawarte z udziałem maklera. Roszczenie o prowizję uzależnione jest więc od efektów podjętych przez maklera czynności. Jeśli więc czynności maklera nie doprowadziły do zawarcia umowy, to wówczas - bez względu na ich pracochłonność i koszty oraz skalę jego aktywności - ubezpieczyciel nie ma obowiązku zapłaty prowizji. Ryzyko handlowe obciąża tym samym maklera. Z tego względu umowa maklerska w prawie austriackim stanowi co do zasady zobowiązanie rezultatu (12). Odróżnia się również wynagrodzenie maklera ubezpieczeniowego z tytułu uczestniczenia w zarządzaniu i wykonywaniu umów ubezpieczenia przez maklera po ich zawarciu. To wynagrodzenie jest niezależne od wyniku i dlatego nie jest prowizją (13). Wynagrodzenia za doradztwo i poradę broker może żądać jedynie wówczas, gdy zostało to umownie ustalone z ubezpieczającym (14).
W ustawodawstwie austriackim wyróżnia się trzy rodzaje prowizji:
  • prowizję pierwszorazową (Erstprovision),
  • jednorazową (Einmalprovisin)
  • kontynuacyjną (Folgeprovision).
Prowizja pierwszorazowa płatna jest bezpośrednio po zawarciu umowy ubezpieczenia. Pod pojęciem prowizji kontynuacyjnej rozumie się prowizję od zainkasowanych składek w czasie trwania stosunku ubezpieczenia. O prowizji jednorazowej mówimy, gdy cała prowizja płatna jest bezpośrednio po zawarciu umowy ubezpieczenia. Ma to miejsce przede wszystkim w przypadku umów ubezpieczenia zawieranych na krótki oznaczony czas, z jednorazowym obowiązkiem uiszczenia składki oraz w przypadku ubezpieczenia na życie (15).

W odniesieniu do powstania uprawnienia do żądania prowizji przez maklera wobec ubezpieczyciela mają zastosowanie - w myśl § 30 ust. 1 - przepisy ogólne dotyczące maklerów, tj. § 6 i 7 ust. 2 oraz § 8 ust. 1 i 3, a także przepisy szczególne: § 30 ust. 2-4 oraz § 31 ustawy maklerskiej. Analiza stosownych przepisów prowadzi do wniosku, że powstanie roszczenia maklera ubezpieczeniowego o prowizję jest uzależnione od spełnienia sześciu przesłanek:

1) maklera z ubezpieczycielem musi łączyć porozumienie brokerskie (kurtażowe);
2) makler musi wykazaa się efektywnością przedsięwziętych czynności w zakresie pośrednictwa (zasłużone wynagrodzenie - Verdienstlichkeit);
3) czynności maklera muszą doprowadzia do zawarcia umowy ubezpieczenia (zasadapowodzenia - Erfolgsprinzip);
4) musi istniea związek przyczynowy pomiędzy działaniem maklera a zawartą z osobątrzecią umową ubezpieczenia (tzw. przyczynowość - Kausalität);
5) działalność maklera ubezpieczeniowego zmierzająca do zawarcia umowy ubezpieczenia może pozostawać w nieadekwatnym związku przyczynowym. Działanie ma klera nie musi być przyczyną wyłączną, byleby do zawarcia umowy z ubezpie czającym doszło (Adäguanz);
6) najważniejszą z przesłanek jest wykonanie umowy w rezultacie zabiegów maklera (zasada wykonania - AusführungAsprinzip) (16).

Powstanie uprawnienia do żądania prowizji zostało powiązane w § 30 ust. 2 ustawy maklerskiej ze skutecznym, definitywnym oraz zgodnym z prawem zawarciem umowy ubezpieczenia (Ausführungsprinzip - zasada wykonania) (17). Zwraca się uwagę, że jeśli powstają zaległości w zapłatach składki ubezpieczeniowej przez ubezpieczającego z uwagi na niewykonywanie umowy ubezpieczenia przez ubezpieczyciela, bez winy maklera, prowizja jest mu należna (np. ubezpieczyciel nie doręcza polisy ubezpieczeniowej) (18). Niewykonanie zawartej umowy ubezpieczenia bez ważnej przyczyny leżącej po stronie ubezpieczającego lub ubezpieczyciela nie skutkuje co do zasady dla maklera utratą prowizji.
W przepisie § 30 ust. 2 zd. drugie przewidziano możliwość zmniejszenia wysokości prowizji, lub nawet utraty roszczenia o prowizję, kiedy ubezpieczyciel z ważnych powodów wypowiada umowę ubezpieczenia lub od niej odstępuje albo wprowadza kwotowe ograniczenia składki ubezpieczeniowej. Jeśli ubezpieczyciel odstąpił od umowy bez ważnego powodu, makler ma roszczenie o zapłatę pełnej kwoty prowizji (19).
W piśmiennictwie austriackim wskazuje się, że niektóre umowy ubezpieczenia są niekiedy rezultatem działania kilku maklerów. Przepis § 6 ust. 5 chroni ubezpieczyciela przed większą liczbą roszczeń prowizyjnych w przypadku współdziałania kilku maklerów ubezpieczeniowych. Stosownie do tego przepisu, prowizja jest przyznawana temu maklerowi, którego nakład pracy przeważa. W § 30 ust. 3 wprowadzono domniemanie, że maklerem ubezpieczeniowym pośredniczącym w zawarciu umowy w sposób przeważający jest ten, który przedłożył ubezpieczycielowi wypełniony przez ubezpieczającego wniosek ubezpieczeniowy.
Przepis § 30 ust. 4 ustawy dotyczy problematyki prowizji za umowy zawarte w wyniku działalności maklera w przypadku ustania porozumienia kurtażowego. We wskazanym wypadku makler nie może żądać prowizji kontynuacyjnej, jeśli do rozwiązania porozumienia kurtażowego doszło z ważnych przyczyn, leżących po stronie maklera. Ustawa maklerska w § 6 ust. 3 przewiduję sytuację, w której maklerowi przysługuje roszczenie prowizyjne, jeśli na skutek jego aktywności nie doszło wprawdzie do zawarcia umowy ubezpieczenia objętej umową maklerską, ale w rezultacie jego zabiegów doszło do zawarcia umowy o ekonomicznie równoważnym celu (wirtschaftliche Gleichwertigkeit) (20). Równowartość ekonomiczna może miea miejsce w przypadku, gdy zamiast pierwotnie zamierzonej indywidualnej umowy ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych wypadków doszło do zawarcia umowy grupowego ubezpieczenia osobowego.
Zgodnie z § 6 ust. 4 maklerowi ubezpieczeniowemu nie należy się prowizja, jeśli on sam jest stroną umowy ubezpieczenia. Z takim samym przypadkiem mamy do czynienia, zgodnie z § 6 ust. 4 zd. drugie, w sytuacji, kiedy zawarta z osobą trzecią umowa ubezpieczenia jest w sensie ekonomicznym równoznaczna z zawarciem jej przez samego maklera. Jako przykład w piśmiennictwie austriackim podaje się zawarcie umowy ubezpieczenia ze spółką z ograniczoną odpowiedzialnością, w której makler jest członkiem zarządu lub jedynym wspólnikiem (21).

W przepisie § 6 ust. 4 zd. trzecie uregulowany jest przypadek, kiedy między maklerem a ubezpieczającym istnieją powiązania rodzinne lub ekonomiczne. Zgodnie z tym przepisem, gdyby tego rodzaju bliskie więzi mogły naruszya interes ubezpieczyciela, maklerowi przysługuje roszczenie prowizyjne tylko w sytuacji, kiedy bezzwłocznie zawiadomi o tym ubezpieczyciela.
Uprawnienie maklera do pobierania należnej prowizji zostało wzmocnione przez zapewnienie mu odpowiednich instrumentów kontrolnych. Zgodnie bowiem z § 31 ubezpieczyciel zobowiązany jest złożyć maklerowi ubezpieczeniowemu oświadczenie zawierające dane o należnej mu prowizji nie później niż w ostatnim dniu miesiąca od dnia, w którym makler nabył prawo do prowizji. Oświadczenie to powinno zawieraa wszystkie dane stanowiące podstawę do obliczenia wysokości należnej prowizji, w tym dane o wpłaconych składkach ubezpieczeniowych, płatnych w ratach. Roszczenie o zapłatę prowizji staje się wymagalne w dniu, w którym rozliczenie następuje lub w którym - zgodnie ze wskazanym przepisem - powinno nastąpić. Przedawnienie roszczenia prowizyjnego następuje - w myśl § 11 ustawy - z upływem lat trzech od jego wymagalności. Wstrzymanie zakończenia biegu przedawnienia ma miejsce tak długo, jak długo makler nie ma wiedzy o wykonaniu z jego udziałem zawartych umów ubezpieczenia.
Prowizja maklerska może ulec częściowemu obniżeniu, a w wyjątkowych wypadkach dochodzi do utracenia roszczenia prowizyjnego, jeśli makler naruszył istotne obowiązki, wynikające z porozumienia kurtażowego lub umowy brokerskiej, a ubezpieczający lub ubezpieczyciel takie żądanie zgłosił. W judykaturze austriackiej podnosi się w konkretnych przypadkach, iż sąd kieruje się wagą naruszonych obowiązków maklerskich z uwzględnieniem znanych mu interesów klienta (22).
W austriackiej ustawie maklerskiej przewidziano przepisy ochronne dla maklera ubezpieczeniowego w sytuacji, gdy do zawarcia umowy ubezpieczenia nie dochodzi bez winy maklera. Nie mamy wówczas do czynienia z wynagrodzeniem prowizyjnym, lecz ryczałtowym, którego funkcję porównuje się do kary umownej. Uzgodnienie takie uznaje się za dopuszczalne w umowie maklerskiej w przypadku udaremnienia zawarcia umowy ubezpieczenia wbrew dobrej wierze i zaufaniu (§15 ustawy maklerskiej).
Z zagadnieniem wynagrodzenia maklera związana jest kwestia zwrotu wydatków. Zasadą jest, że maklerowi wydatków się nie zwraca, a ubezpieczyciela obarcza się jedynie zapłatą wynagrodzenia (prowizji). Jednakże, zgodnie z § 9 ustawy maklerskiej, klient oraz makler mogą uzgodnia umownie obowiązek zwrotu nakładów poniesionych przez maklera, związanych z wykonaniem dodatkowo zleconych czynności.


Podsumowanie - wnioski de lege ferenda

Wprawdzie obecnie nie planuje się zmiany przepisów regulujących kwestię prowizji brokerskich, jednak z uwagi na złożoność zagadnienia i spory z nim związane ingerencja ustawodawcy w tę problematykę w przyszłości nie jest wykluczona. W związku z tym należy rozważyć celowość badań prawnoporównawczych. Badania prawnoporównawcze w ujęciu funkcjonalnym, uwzględniające rozwiązania i instytucje prawne przyjęte w innych krajach, mają bowiem istotne znaczenie dla wnikliwego poznania własnych rozwiązań i instytucji w dziedzinie tak bliskiej życiu, jaką jest umiejętne wykorzystywanie dostępnych środków prawnych dla ochrony należnych podmiotom cywilnym praw podmiotowych (23).
W braku wyraźnego unormowania umowy o pośrednictwo obecnie powstaje problem określenia pozycji tej umowy w systemie umów polskiego prawa zobowiązań (24). Za niezadowalający jurydycznie należy uznaa stan wywołany precedensowym orzeczeniem Sądu Najwyższego z dnia 28 października 1999 r., w którym sformułowano tezę, że do umowy o pośrednictwo jednorazowe, zastrzegającej dla pośrednika prowizję bez określenia jej wysokości, stosuje się w drodze analogii art. 761 §1in fine k.c. (w brzmieniu sprzed noweli) (25). Zobowiązanie się przyjmującego zlecenie do jednorazowego dokonania czynności faktycznej (np. pośredniczenia) nie mieści się w zakresie żadnej umowy nazwanej. Pomocna może być tutaj regulacja przyjęta w art. 750 k.c. (26) Zaliczenie bowiem umowy, na której treść składa się jednorazowe dokonanie określonej czynności faktycznej, do grupy umów nienazwanych o świadczenie usług prowadzi do odpowiedniego stosowania do niej przepisów o zleceniu. Wydaje się jednak, że nie we wszystkich przypadkach umowy o pośrednictwo jednorazowe zachodzi potrzeba odwołania się do art. 750 k.c. Porównanie przedmiotu i treści konkretnej umowy o pośrednictwo jednorazowe z przedmiotem i treścią umowy agencyjnej może prowadzia do wniosku, że zachodzi między nimi bardzo duża zbieżność, która uzasadnia odwołanie się do analogii z przepisów o agencji z pominięciem art. 750 k.c. Stosując do umowy o pośrednictwo jednorazowe art. 761 § 1 k.c. per analogiam, Sąd Najwyższy stwierdził, że umowa o jednorazowe pośrednictwo nie może być uznana za umowę agencyjną, co nie przesądza o niedopuszczalności stosowania do niej art. 761 § 1 k.c. Sąd ten uznał, że art. 750 k.c. nie wyłącza stosowania, w drodze analogii, do nienazwanych umów o świadczenie usług przepisów regulujących określone typy umów nazwanych o świadczenie usług. Dopuszczalne jest skorzystanie z analogii i sięgnięcie do najbliższego tej umowie typu umowy nazwanej. Sąd Najwyższy doszedł również do wniosku, że przepisy o zleceniu mogą być stosowane na podstawie art. 750 k.c. do nienazwanych umów o świadczenie usług tylko w przypadku braku podstaw do analogicznego stosowania do nich przepisów normujących umowy nazwane. Wskazane orzeczenie Sądu Najwyższego - pomimo nowelizacji przepisów dotyczących umowy agencyjnej - nadal zachowuje istotny walor praktyczny, bowiem treść przepisu art. 761 § 1 k.c., do którego Sąd Najwyższy odniósł się w uzasadnieniu, została powielona w przepisie art. 7581 § 3 k.c.
Wskazać należy również na celowość wprowadzenia do polskiego porządku prawnego rozwiązań zmierzających do zagwarantowania brokerowi ubezpieczeniowemu jasnych reguł dotyczących jego wynagrodzenia na wzór tych wprowadzonych do kodeksu cywilnego w odniesieniu do agenta (art. 761-763 k.c.) (27).
Przedstawione uwagi na temat pozycji prawnej maklera ubezpieczeniowego w prawie austriackim oraz rozwiązania dotyczące wynagrodzenia maklerskiego dostarczają -jak się wydaje - dodatkowych argumentów na poparcie słusznego postulatu przywrócenia polskiemu prawu poprawnie unormowanej instytucji pośrednictwa. To samo dotyczy ważnej, a uregulowanej jedynie ogólnie w ustawie o pośrednictwie ubezpieczeniowym, kwestii wynagrodzenia i prowizji brokerskiej. Ta tak ważna gospodarczo konstrukcja prawna nie powinna funkcjonowaa jako nienazwana umowa o świadczenie usług, tym bardziej że konstruowany na podstawie art. 750 k.c. tytułu XXI kodeksu cywilnego reżim prawny dla umowy i stosunku zobowiązaniowego pośrednictwa ubezpieczeniowego, poparty przepisami ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym, nie jest rozwiązaniem zadowalającym. Powszechne współcześnie występowanie instytucji pośrednictwa w praktyce obrotu cywilnoprawnego nie idzie w parze z prawnym unormowaniem tej instytucji. Przepisy kodeksu cywilnego nie nawiązały w tym zakresie do rozwiązań przyjętych w kodeksie zobowiązań z 1933 r. (28) Braku unormowania pośrednictwa w przepisach kodeksu cywilnego nie są w stanie zastąpić różne szczególne regulacje pozakodeksowe, które zajmują się wyspecjalizowanymi rodzajami pośrednictwa.
Pożądane byłoby więc uregulowanie ogólne umowy o pośrednictwo w przepisach kodeksu cywilnego, z tym że wyspecjalizowane rodzaje pośred nictwa oraz problematyka wynagrodzenia za usługi pośrednictwa powinny być szczegółowo uregulowane w przepisach pozakodeksowych.

Some Remarks on the Transparency of Broker Remuneration in Austrian Legislation - a Model for the Polish Legislator?

The aim of this article is to present the question of broker remuneration on the example of Austrian law, as its transparency is still contentious in the legal doctrine. Two crucial aspects have indu-ced the author to refer to the Austrian legislation, namely the abundance of considerations derived from Austrian jurisprudence and the legal technique, which served for a far - reaching complexity of the regulation of broker remuneration. The issue of broker remuneration in Austria is governed by the act on stockbrokers of 1 July 1996 (Maklergesetz - MaklerG), which includes a cohesive regulation of both commercial and civil aspects of agency agreements, including insurance brokerage.
Moreover, the objective of the article is to raise the issue of existing prospects of transposing Austrian solutions into the Polish legal system. In the field of remarks de lege lata, an attention should be drawn to the purposefulness of solutions provided in order to achieve clarity amongst rules regulating broker remuneration in Poland in relation to the existing model of agent remuneration (art. 761-763 of the Polish Civil Code). The presented considerations in respect of the legal status of an insurance stockbroker put forward additional arguments in favour of the concept of reinstating the properly regulated brokerage into the Polish law.


(1) Por. art. 204-209 ustawy z dnia 1 grudnia 1961 r. - Kodeks morski (Dz.U. Nr 58, poz. 318) o maklerze morskim oraz analogicznie art. 208-213 ustawy z dnia 18 września 2001 r. - Kodeks morski (Dz.U. Nr 138, poz. 1545).
(2) Zwyczaj ten potwierdzają wypowiedzi w piśmiennictwie: Por. E. Kowalewski, Makler ubezpieczeniowy. Broker, Bydgoszcz 1991, s. 67.
(3) Dz.U. Nr 124, poz. 1154 z późn. zm.
(4) Zob. szerzej M. Fras, Podwójne usytuowanie brokera ubezpieczeniowego w relacji ubezpieczający - zakład ubezpieczeń, Prawo Spółek 2000, nr 4, s. 36 i n.
(5) Zob. P. Sukiennik, Transparentność wynagrodzenia brokerskiego na tle prawa i praktyki rynkowej, Prawo Asekuracyjne 2006, nr 4, s. 4-11; J. Kliszcz, Jeszcze o transparentności wynagrodzeń brokerów, Prawo Asekuracyjne 2007, nr 1, s. 63-67.
(6) Bundesgesetz über die Rechtsverhältnisse der Makler und über Änderungen des Konsumentschutzgesetzes (Maklergesetz - MaklerG) (NR: GP XX RV 2 AB 87 S.20. BR. AB 5168 S. 613) Bundesgesetzblatt, nr 262/1996.
(7) BGBl. I Nr. 131/2004, Bundesgesetz mit dem die Gewerbeordnung 1994, das Maklergesetz, Versicherungsvertragsgesetz Und das Bankwesengesetz geändert werben.
(8) Przez "pomyślne pośrednictwo" rozumieć należy sytuację, gdy umowa ubezpieczenia zostanie zawarta wskutek zabiegów pośrednika.
(9) Zob. K. Koban, Provisionsanspruch des Veersicherungsmaklers, für die Folge-Anschluss-und Ersatzverträge, Recht der Wirtschaft 1990, s. 279.
(10) W. Fromherz, Kommentar zum MaklerG, Wien 1997, § 30, nb. (numer brzegowy) 9.
(11) Op. cit. § 30, nb. 10.
(12) K. Koban, Der Provisionsanspruch des Versicherungsmaklers, Wien 2000, s. 83 i n.
(13) Dieses Verwaltungshonarar ist erfolgsuna bhängig und daher auch nicht Provision. Zob. K. Koban, I. Funk, G. Riedlsperger, Der Versicherungsmakler. Rechte und Pflichten, Vien 2005, s. 49.
(14) W. Fromherz, Kommentar..., § 30, nb. 10.
(15) W. Fromherz, Kommentar..., § 30, nb. 10.
(16) Szerzej K. Koban, Der Provizionanspruch des Versicherungsmaklers, Wien 2000, s. 83 i n.
(17) P. Jabornegg, Das neue Versicherungsmaklerrecht, Die Versicherungsrundschau, Linz 1996, s. 117.
(18) Op. cit.
(19) Szerzej K. Koban, I. Funk, G. Riedlsperger, Der Versicherungsmakler..., s. 51.
(20) K. Koban, I. Funk, G. Riedlsperger, Der Versicherungsmakler..., s. 53.
(21) Op. cit.
(22) K. Koban, I. Funk, G. Riedlsperger, DerVersicherungsmakler..., s. 54 i cyt. tam orzecznictwo.
(23) Por. J. Jakubowski, Z problematyki metodologicznej badań porównawczoprawnych, Państwo i Prawo 1963, nr 7, s. 3-17.
(24) Szersze rozważania L. Ogieglo, Odpowiedzialność kontraktowa pośrednika, (w:) Rozprawy z polskiego i europejskiego prawa prywatnego. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Józefowi Skąpskiemu, Kraków 1994, s. 253 i n.
(25) II CKN 530/98, OSP 2000, nr 7-8, poz. 118 z aprobującą glosą E. Rott-Pietrzyk.
(26) Zob. M. Sośniak, Umowy o świadczenie usług z art. 750 kodeksu cywilnego, Państwo i Prawo 1981, nr 5; S. Grzybowski, O przepisach kodeksu cywilnego dotyczących zlecenia, Nowe Prawo 1967, nr 10, s. 1281-1283; L. Ogieglo, Usługi jako przedmiot stosunków cywilnoprawnych, Katowice 1989, s. 139-184.
(27) Por. E. Rott-Pietrzyk, Agent handlowy - regulacje polskie i europejskie, Warszawa 2006, s. 325-336.
(28) Umowa pośrednictwa, której przedmiotem mogło być dokonanie określonej czynności faktycznej miała swoją regulację w tytule XI (w ramach grupy umów o świadczenie usług) w przepisach art. 517-522 kodeksu zobowiązań z 1934 r. Zob. J. Korzonek, I. Rosenblüth, Kodeks Zobowiązań. Komentarz. Kraków 1934, s. 1071 i n.; M. Nesterowicz, Glosa do uchwały SN z 18.12.1990, III CZP 67/90, OSP 1991, nr 10, poz. 230. Pośrednictwo zostało również uregulowane w obcych porządkach prawnych, m.in. w kodeksie cywilnym niemieckim (Bürgerlicher Gesetzbuch z 1896 r.), włoskim (Codice civile z 1942 r.) szwajcarskim prawie obligacyjnym (Obligationenrecht z 1911 r.).