UBEZPIECZENIA GOSPODARCZE W PRAKTYCE

Wszystkie ubezpieczenia w Polsce są umowne. Zatem ochronę ubezpieczeniową - niezależnie od tego, jakiego ryzyka dotyczy - można zapewnić tylko przez zawarcie odpowiedniej, cywilnoprawnej umowy ubezpieczenia, pomiędzy zakładem ubezpieczeń a ubezpieczającym. Dotyczy to również ubezpieczeń obowiązkowych, ponieważ mają one także charakter umowny, z tym, że w ubezpieczeniach obowiązkowych na określone podmioty został nałożony ustawowy obowiązek zawarcia wskazanych umów ubezpieczenia...

Zgodnie z art. 805 par. 1 k.c. umowa ubezpieczenia jest umową odpłatną, dwustronnie zobowiązującą i losową, ale nie wzajemną. Ubezpieczający opłaca składkę w zamian za ochronę ubezpieczeniową, zakład ubezpieczeń zaś zobowiązuje się spełnić określone świadczenie w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku. Świadczenie ubezpieczającego jest bezwarunkowe, natomiast świadczenie ubezpieczyciela jest uzależnione od zajścia, przewidzianego w umowie wypadku, tj. zdarzenia losowego....

Ze względu na masowość umów ubezpieczenia, art. 812 k.c. wprowadził zasadę posługiwania się przy ich zawieraniu ogólnymi warunkami ubezpieczenia. Z tego względu istotne postanowienia dla wszystkich typów umów, w zakresie danego rodzaju ubezpieczenia, określają w sposób jednolity ogólne warunki, które stanowią część składową każdej z tych umów.

Przepisy kodeksu cywilnego ani ustawy ubezpieczeniowej nie mogą szczegółowo regulować całości zagadnień związanych z poszczególnymi rodzajami ubezpieczeń. Dlatego też postanowienia, dotyczące konkretnego ubezpieczenia, są ustalane w ogólnych warunkach ubezpieczeń. Określają one m. inn. przedmiot i zakres ubezpieczenia, sposób zawierania umów, zakres i czas trwania odpowiedzialności ubezpieczyciela, prawa i obowiązki stron, sposób ustalania wysokości szkody oraz wypłaty odszkodowań lub świadczeń.

Postanowienia ogólnych warunków ubezpieczenia tworzą reżim prawny (umowny) pomiędzy kontrahentami umowy ubezpieczenia.

W ubezpieczeniach dobrowolnych ogólne warunki dotyczące tego samego ubezpieczenia mogą w poszczególnych zakładach ubezpieczeń różnić się w swych postanowieniach, regulujących zarówno zakres, jak i poziom ochrony ubezpieczeniowej. Dlatego też przed podpisaniem umowy danego ubezpieczenia należy dobrze zapoznać się z ogólnymi warunkami tego ubezpieczenia...

Gdy analizuje się ogólne warunki ubezpieczenia wydaje się, że obejmują one wszystkie potrzeby, związane z różnymi aspektami życia gospodarczego i zawodowego. W wyniku głębszej analizy okazuje się jednak, że tak nie jest. Liczba wyłączeń odpowiedzialności zakładów ubezpieczeń powoduje, że dane ubezpieczenie zapewnia w istocie niewielki zakres ochrony. Ponadto wyłączenia dotyczą także takich przyczyn i okoliczności zdarzeń, które występują często i przed których skutkami ubezpieczający chciałby się szczególnie ochronić.

Dobrze, gdy przewidziana jest dodatkowa opcja, pozwalająca rozszerzyć tę ochronę, co wiąże się oczywiście ze zwiększeniem składki. Często jednak taka możliwość nie jest wyeksponowana, a potencjalny klient nie zawsze wie, że może indywidualnie negocjować zmianę warunków.

Bez usług brokerów zawarcie umowy o pożądanej treści jest praktycznie niemożliwe. Gorzej, gdy klient, nie zapoznając się z ogólnymi warunkami ubezpieczenia, zawrze umowę, po której spodziewa się znacznie szerszej ochrony.

Przyczynami ograniczającymi możliwość wyboru właściwego ubezpieczenia są również nieprecyzyjne pojęcia, niekiedy nawet wewnętrznie sprzeczne, których interpretacja należy zawsze do ubezpieczyciela. Często po lekturze takiego tekstu należałoby z zakupu danego ubezpieczenia zrezygnować, ale przecież nie o to klientowi chodzi. Jednak problem ten pojawia się często dopiero w chwili wystąpienia z roszczeniem....

Broker jest reprezentantem interesów ubezpieczeniowych swojego klienta. Jego obowiązki obejmują stałą pieczę nad programem ubezpieczeniowym zleceniodawcy i dostosowaniem go do zmieniających się potrzeb klienta.

Broker rozpoczyna swoją działalność od analizy potrzeb ubezpieczeniowych swego kontrahenta. Następnie przygotowuje program ochrony ubezpieczeniowej i wyszukuje odpowiedni produkt ubezpieczeniowy. Powinien on, kierując się wyłącznie interesem zamierzającego się ubezpieczyć klienta, wybrać zakład ubezpieczeń, który oferuje najkorzystniejsze warunki ubezpieczenia i podjąć z nim pertraktacje, zmierzające do zawarcia odpowiednich umów ubezpieczenia.

Broker, sprawując stałą opiekę nad polisami ubezpieczającego, powinien :

• kontrolować terminy płatności składek ubezpieczeniowych;
• zwracać ubezpieczającemu uwagę na konieczność przedłużenia określonych ubezpieczeń;
• sygnalizować ubezpieczajacemu potrzeby modyfikacji zawartych umów ubezpieczenia, ze względu na zmiany przedmiotu ubezpieczenia, zmiany w sytuacji finansowej ubezpieczycieli, ewentualnie z powodu pojawienia się nowych produktów ubezpieczeniowych.

  Broker powinien również dbać, aby ubezpieczający wywiązywał się ze szczególnych obowiązków, nakładanych na niego przez ustawy np. wynikającej z art. 815 i 816 k.c. powinności informowania ubezpieczyciela o okolicznościach, o które ten pytał w formularzu ofertowym lub innych ankietach, czy też obowiązku podejmowania środków mających na celu zmniejszenie szkody (art. 826 k.c.).

Zdarza się, że brokera z zakładem ubezpieczeń łączy tzw. porozumienie o współpracy, a niektóre z jego postanowień upoważniają brokera do inkasowania składek z zawartych ubezpieczeń, przy czym porozumienie to szczegółowo określa terminy i tryb przekazywania ich ubezpieczycielowi. W razie opóźniania się brokera z przekazywaniem składek, porozumienia przewidują odsetki umowne za okres opóźnienia, niezależnie od uprawnienia do dochodzenia roszczeń odszkodowawczych, jeżeli zakład ubezpieczeń poniósł szkodę z tytułu zwłoki. W niektórych porozumieniach brokerskich zastrzega się, dla zabezpieczenia tych roszczeń, umowne prawo zastawu na prowizji brokera.

Poważne wątpliwości wywołują postanowienia porozumień o współpracy, związane z procedurą wystawiania polisy. Mianowicie niektóre z porozumień dopuszczają możliwość wystawiania polis przez brokera, jeżeli uzyskał on w tym zakresie stosowne pełnomocnictwo ubezpieczyciela. Klauzule takie są nieporozumieniem.

W praktyce dopuszcza się możliwość przyjęcia przez brokera obowiązków w zakresie technicznego wypełnienia polisy - bez możliwości podpisywania ich w imieniu zakładu ubezpieczeń. W takim przypadku broker nie dokonuje żadnej czynności prawnej, a jedynie przez pewne działania faktyczne ułatwia zawarcie umowy, nie potrzebuje więc w ogóle pełnomocnictwa w tym zakresie.

    Natomiast gdyby intencją stron porozumienia było upoważnienie brokera do podpisywania polis w imieniu zakładu ubezpieczeń, byłoby to zakazane przez art. 37h ust. 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej, pośredniczenie w zawieraniu umów ubezpieczenia w imieniu zakładu ubezpieczeń.

Istotną rolę odgrywa również broker w procesie likwidacji szkody. Na tym etapie szczególnie uwidacznia się sprzeczność interesów stron stosunku ubezpieczeniowego. Wypłata odszkodowania ubezpieczeniowego poprzedzona bywa często długą i żmudną procedurą, mającą na celu ustalenie, czy odszkodowanie rzeczywiście się należy, a jeśli tak, to w jakiej wysokości.

Niektóre zakłady ubezpieczeń uzależniają wypłatę odszkodowania od uzyskania postanowienia o umorzeniu dochodzenia lub śledztwa, co jest niezgodne z art. 817 k.c. Art. 817 k.c. wiąże skutki z zawiadomieniem zakładu ubezpieczeń o wypadku. Od tego momentu liczy się trzydziestodniowy termin na spełnienie świadczenia przez zakład ubezpieczeń. Kontakty między ubezpieczającym, korzystającym z usług brokera, a ubezpieczycielem, odbywają się za pośrednictwem brokera. Tak więc, jeżeli umowa z ubezpieczającym nakłada na brokera obowiązek prowadzenia kompleksowej obsługi ubezpieczeniowej danego podmiotu, zawiadomienia o wypadku będzie dokonywał broker, wcześniej poinformowany przez swojego kontrahenta.

Po otrzymaniu wiadomości o szkodzie, broker powinien udać się na miejsce wypadku i dokonać oględzin, a w miarę potrzeby udzielić wskazówek, mających na celu zapobieżenie zwiększeniu szkody. Następnie broker weźmie udział w wyliczeniu szkody i w porozumieniu z ubezpieczającym sformułuje roszczenia w stosunku do zakładu ubezpieczeń.

Mając na uwadze interesy ubezpieczającego, broker powinien również aktywnie uczestniczyć w dokonywaniu oględzin i sporządzaniu opisów przez zakład ubezpieczeń. Zwykle ustalenie świadczenia poprzedzają pertraktacje pomiędzy ubezpieczającym a ubezpieczycielem, niekiedy również konieczne jest wyznaczenie niezależnych, od obu stron, rzeczoznawców.

Należy również wspomnieć o tym, że broker nie powinien być bierny, gdy do jego zleceniodawcy kierowane są roszczenia, mogące spowodować wypłatę odszkodowania z polisy OC. Taka sytuacja może wiązać się z kosztami np. doubezpieczenia, kiedy to broker powinien udzielić niezbędnych wskazówek.

Obecnie można zaobserwować ewolucję zawodu brokera w kierunku od pośrednika do doradcy. Tendencja do zajmowania się przez brokerów doradztwem prawnym jest w polskich warunkach o tyle usprawiedliwiona, że obowiązujące przepisy nie ograniczają roli brokera do pośredniczenia przy zawieraniu umów ubezpieczenia, ale wyznaczają mu również zadania w fazie wykonywania tych umów. Nie powinna jednak działalność brokera wnikać w jakikolwiek sposób w sądowe dochodzenie roszczeń od ubezpieczyciela.

W dziedzinie ubezpieczeń funkcjonuje termin risk management, który oznacza sterowanie, zarządzanie ryzykiem, rozumianym jako niebezpieczeństwo szkody. Inaczej mówiąc, jest to zorganizowany proces planowego diagnozowania i przeciwdziałania stratom, powstającym w następstwie urzeczywistnienia różnorakich ryzyk.

Proces ten składa się z kilku etapów :

• identyfikacja ryzyka
• jakościowa i ilościowa ocena ryzyka
• selekcja ryzyka
• wybór metody zarządzania (kontrolowania).

Ostatecznym celem wymienionych procedur jest znalezienie najmniej kosztownych metod finansowania ujemnych ekonomicznie następstw poszczególnych ryzyk w konkretnych warunkach.

Jednym z instrumentów finansowej kontroli ryzyka jest metoda ubezpieczeniowa. Trzeba jednak pamiętać, że ubezpieczenie samo nie redukuje, ani tym bardziej nie eliminuje ryzyka, a może co najwyżej ryzyko to pokrywać - w tym znaczeniu, że zapewnia podmiotowi, narażonemu na nie, ochronę, polegającą na zagwarantowaniu kompensacji strat finansowych, spowodowanych jego urzeczywistnieniem.

W warunkach polskich, podobnie jak w krajach zachodnioeuropejskich, usługi w zakresie zarządzania ryzykiem należą obecnie do podstawowych zadań brokerów, ponieważ broker na co dzień, mając do czynienia z ubezpieczeniami oraz likwidacją szkód, w oczywisty sposób staje się specjalistą z zakresu zarządzania ryzykiem.

Risk management dotyczy bowiem zarówno fazy przygotowania umowy ubezpieczenia, jak i fazy negocjacji i zawarcia kontraktu, a także funkcjonowania już zawartej umowy oraz jej wykonania. Co więcej, zagadnienia zarządzania ryzykiem z trudem mieszczą się w ustawowej definicji pośrednictwa ubezpieczeniowego.

Wobec tego może pojawić się pytanie, czy świadczenie usług w zakresie zarządzania ryzykiem przez brokerów jest w ogóle dopuszczalne. Odpowiadając należy zauważyć, że żaden przepis ustawy o działalności ubezpieczeniowej nie zakazuje brokerowi zajmowania się inną działalnością, poza działalnością brokerską.

Brokera, przynajmniej pozornie, nie łączy żaden stosunek prawny z zakładem ubezpieczeń. Mimo to podstawowym wynagrodzeniem brokera ubezpieczeniowego jest kurtaż, czyli prowizja od każdej zawartej z jego udziałem umowy - wypłacana przez zakład ubezpieczeń.

Broker jest jednak samodzielnym podmiotem, prowadzącym działalność gospodarczą nastawioną na osiągnięcie zysku, a skoro prowizję wypłaca zakład ubezpieczeń, w praktyce funkcjonują różnego rodzaju porozumienia między brokerami a ubezpieczycielami.

Tabela, której przyjęcie następuje w formie uchwały zarządu ubezpieczyciela, określa prowizję jako określony procent pobranej składki, w zależności od rodzaju ubezpieczenia. Na polskim rynku ubezpieczeniowym przyjęła się jednak także praktyka zawierania specjalnych porozumień kurtażowych. Ich forma jest bardzo podobna do opisanych wcześniej tabel stawek prowizyjnych agentów, dodatkowo zawierają one ustalenia dotyczące podstawy naliczania prowizji, w szczególności czy stanowi ją składka brutto z VAT, czy bez VAT, oraz terminy zapłaty kurtażu, ewentualnie podstawy odmowy lub wstrzymania jego zapłaty.

Najczęściej jednak uzgodnienia dotyczące prowizji zawiera porozumienie kompleksowo regulujące stosunki między zakładem ubezpieczeń a brokerem - tzw. porozumienie o współpracy.

W razie gdy porozumienia takiego nie ma - odpowiednie zastosowanie mają art. 735 oraz 744 k.c. Zgodnie z art. 735 k.c., jeżeli ani z umowy, ani z okoliczności nie wynika, że przyjmujący zlecenie zobowiązał się wykonać je bez wynagrodzenia, za wykonanie zlecenia należy się wynagrodzenie. Jest to domniemanie odpłatnego charakteru zlecenia. Nieodpłatny charakter tej umowy musi wynikać z wyraźnego zastrzeżenia lub okoliczności.

Broker, jak to już zaznaczono na wstępie, prowadzi samodzielną działalność gospodarczą, nastawioną na osiągnięcie zysku - dlatego trudno przyjąć, że z okoliczności może wynikać zamiar przyjęcia zlecenia nieodpłatnie. Zgodnie z art. 735 par.2 k.c. - jeżeli nie ma obowiązującej taryfy, a nie umówiono się co do wysokości wynagrodzenia, należy się wynagrodzenie odpowiadające wykonanej pracy. Uzasadniona jest praktyka wypłacania w takich przypadkach wynagrodzenia według taryfy stawek prowizyjnych dla agentów.

Fakt wypłacania kurtażu przez zakład ubezpieczeń może doprowadzić do konfliktu z etyką zawodową brokera i zagrozić interesom ubezpieczającego - zawsze bowiem istnieje ryzyko, że broker wybierze ubezpieczyciela, który oferuje najwyższe prowizje - zamiast tego, którego warunki ubezpieczenia są najkorzystniejsze dla klienta. W literaturze postuluje się ustawowe rozwiązanie tego problemu w ramach przygotowywanej reformy prawa ubezpieczeniowego.

Agenta ubezpieczeniowego i brokera obowiązuje tajemnica zawodowa, obejmująca wszelkie informacje, jakie uzyskał w związku z prowadzeniem działalności. Jednak art. 9 ustawy o działalności ubezpieczeniowej przewiduje pewne wyjątki.

Zakaz ten nie dotyczy informacji, udzielanych na żądanie m. inn. :

• sądu, prokuratora, organu nadzoru ubezpieczeniowego, lub osoby trzeciej, na rzecz której została zawarta umowa ubezpieczenia;
• Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego, o treści umów ubezpieczenia, w zakresie wykonywania przez Fundusz zadań określonych ustawą;
• Najwyższej Izby Kontroli, o treści umów ubezpieczenia zawartych przez jednostki objęte kontrolą, jeżeli kontrola ta stwierdziła niekompletność lub nierzetelność dokumentów finansowych, dotyczących zawartych umów ubezpieczenia;
• Narodowego Banku Polskiego, w związku ze sprawowaną kontrolą dewizową, oraz banków, upoważnionych do wykonywania czynności obrotu dewizowego;
• Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej, w związku z toczącą się sprawą :

• Rzecznika Praw Obywatelskich, w sprawach, które podjął do prowadzenia w związku ze skargą ubezpieczonego.

Zakaz nie dotyczy także informacji o zawartych umowach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu mechanicznego, za szkody powstałe w związku z ruchem tego pojazdu, przekazywanych do centralnej ewidencji pojazdów, na podstawie przepisów ustawy z dnia 20 czerwca 1997 roku - Prawo o ruchu drogowym (Dz,U. Nr 98 z późniejszymi zmianami).