Katarzyna Perczak
"GAZETA UBEZPIECZENIOWA"
nr 27 (lipiec 2007 )

Broker jako pośrednik ubezpieczeniowy

ODPOWIEDZIALNOŚĆ CYWILNA BROKERA UBEZPIECZENIOWEGO

Dynamika przyrostu składki zainkasowanej z umów ubezpieczenia zawartych za pośrednictwem lub przez brokerów na polskim rynku ubezpieczeniowym wskazuje na coraz większe zainteresowanie podmiotów gospodarczych tym kanałem dystrybucji ubezpieczeń (1). Coraz częściej kadra zarządzająca dużych przedsiębiorstw zaczyna doceniać rolę brokera jaką spełnia on w dostosowaniu ochrony ubezpieczeniowej do potrzeb danego zakładu.
To do brokera należy przebicie się przez gąszcz sformułowań zawartych w ogólnych warunkach ubezpieczenia, porównanie zakresu proponowanej przez zakłady ubezpieczeń ochrony ubezpieczeniowej oraz zarekomendowanie lub wybór najlepszej oferty ubezpieczenia. Broker nie tylko przejmuje na siebie ciężar wykonania powyższych czynności, lecz przede wszystkim odpowiedzialność za właściwe zawarcie umów ubezpieczeń. Jeżeli broker źle zakreśli zakres potrzebnej ochrony, dopuści do wadliwego wystawienia polisy wtedy ubezpieczający może dochodzić od niego odszkodowania za popełnione błędy i zaniedbania. Broker daje zatem podwójną ochronę - jedna wynika z zawartych ubezpieczeń, a gdyby ona zawiodła z winy brokera - pozostaje jeszcze jego odpowiedzialność chroniona obowiązkowym ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej brokera Podobnie jak na rynkach światowych, tak i w Polsce zauważa się, że brokerzy wychodzą naprzeciw wymaganiom swoich klientów, świadcząc usługi polegające nie tylko na doprowadzeniu do zawarcia i wykonywania umów ubezpieczenia, ale również usługi w zakresie zarządzania ryzykiem, doradcze czy konsultingowe (2). Wraz z poszerzaniem gamy świadczonych przez brokerów usług wzrasta również ich zakres odpowiedzialności za szkody, które mogą wyrządzić zleceniodawcom. Rozpoczynający się cykl artykułów stanowi próbę ustalenia ram odpowiedzialności cywilnej brokera, przy okazji ze wskazaniem wątpliwości interpretacyjnych niektórych przepisów prawnych występujących w praktyce podczas wykonywania czynności brokerskich, omówieniem stosunku prawnego łączących brokera ze zleceniodawcą oraz omówieniem zakresu ochrony ubezpieczeniowej posiadanej przez brokerów na bazie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej.


Definicja czynności brokerskich

Broker jest niezależnym pośrednikiem ubezpieczeniowym działającym w imieniu lub na rzecz podmiotu poszukującego ochrony ubezpieczeniowej, a nie w imieniu lub na rzecz zakładu ubezpieczeń. Pośrednictwo ubezpieczeniowe zostało uregulowane w ustawie o pośrednictwie ubezpieczeniowym oraz zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy polega na wykonywaniu przez pośrednika za wynagrodzeniem czynności faktycznych lub czynności prawnych związanych z zawieraniem lub wykonywaniem umów ubezpieczenia.
Ustawowa definicja pośrednictwa ubezpieczeniowego została doprecyzowana tzw. katalogiem czynności agencyjnych (art. 4 pkt 1) oraz katalogiem czynności brokerskich (art. 4 pkt 2). W ten sposób podmiotowa definicja pośrednictwa ubezpieczeniowego została uzupełniona kryteriami przedmiotowymi, precyzującymi, na czym konkretnie polegają i mogą polegać wykonywane przez pośrednika czynności prawne i faktyczne, o których mowa w art. 2 ust 1 ustawy. Należy podkreślić, że wymieniony katalog czynności agencyjnych i brokerskich ma charakter zamknięty, albowiem czynności te zostały wymienione taksatywnie, a nie numeratywnie (3).
Zgodnie z art. 4 pkt 2 ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym czynności wykonywane w imieniu i na rzecz podmiotu poszukującego ochrony ubezpieczeniowej zwane dalej "czynnościami brokerskimi" polegają na: zawieraniu lub doprowadzaniu do zawarcia umów ubezpieczenia, wykonywaniu czynności przygotowawczych do zawarcia umów ubezpieczenia oraz uczestniczeniu w zarządzaniu i wykonywaniu umów ubezpieczenia, także w sprawach o odszkodowanie, jak również na organizowaniu i nadzorowaniu czynności brokerskich (działalność brokerska). Jak wynika z powyższej definicji broker jest pośrednikiem niezależnym od zakładu ubezpieczeń i istotą działalności brokerskiej jest pośredniczenie przy zawieraniu umów na rzecz ubezpieczającego lub też zawieraniu ich w imieniu ubezpieczającego. Niejasnym pozostaje jednak zakres czynności jakie broker powinien i może w ramach pośrednictwa ubezpieczeniowego wykonywać. Niektóre z wymienionych czynności nazwane zostały zbyt ogólnie i mało precyzyjnie, co w praktyce budzi duże wątpliwości interpretacyjne. Wydaje się, że określenie "wykonywanie czynności przygotowawczych do zawarcia umów ubezpieczenia" zawiera już kolejny rodzaj czynności brokerskich, jakim jest doprowadzanie do zawarcia umów. Ponadto niejasnym jest określenie "zarządzanie umowami ubezpieczenia", dotąd nie zostało ustalone jego znaczenie prawnicze (4). Wśród powyższych czynności brakuje takiej jak zarządzanie ryzykiem czy też doradztwo w zakresie ubezpieczeń, a które to czynności w praktyce wykonywane są przez brokerów w ramach zawartych umów brokerskich. Otwartą kwestią do rozstrzygnięcia pozostaje również wskazanie, czy sama analiza zastanego przez brokera stanu polisowego klienta oraz stworzenie na tej bazie nowego programu ochrony ubezpieczeniowej bez wykonania czynności zmierzających do zawarcia umów ubezpieczenia zgodnych z tym programem zalicza się do czynności brokerskich. Kolejnym przykładem budzącym wątpliwości czy zalicza się on do czynności brokerskich jest wykonywanie umów ubezpieczenia, również w sprawach o odszkodowanie, które nie zostały zawarte za pośrednictwem brokera.
Przy okazji definicji czynności brokerskich należy się również zastanowić, jak polski ustawodawca definiuje działalność brokerską. Nie zostało jednak temu zagadnieniu poświęcone dużo uwagi, jedynie wzmiankę można znaleźć właśnie przy definicji czynności brokerskich (art. 4 ust. 2 ustawy), co zdaniem autorki nie zostało ujęte zbyt fortunnie. Czytając literalnie artykuł 4 ustawy, można zauważyć pewien chaos definicyjny, bowiem zgodnie z tym artykułem pośrednik ubezpieczeniowy wykonuje czynności w imieniu i na rzecz podmiotu poszukującego ochrony ubezpieczeniowej zwane dalej "czynnościami brokerskimi" polegające również na organizowaniu i nadzorowaniu czynności brokerskich (działalność brokerska). Z powyższego zapisu wynika, że czynności brokerskie polegają również na organizowaniu i nadzorowaniu czynności brokerskich, co de facto jest działalnością brokerską.
Oprócz powyższej definicji w ustawie można również znaleźć podział działalności brokerskiej na działalność brokerską w zakresie reasekuracji lub w zakresie ubezpieczeń.


Stosunek cywilnoprawny łączący brokera ze zleceniodawcą

Stosunki cywilnoprawne to zachodzące między równorzędnymi prawnie stronami stosunki społeczne na tle majątkowym oraz nieliczne stosunki osobiste, regulowane przez normy prawa cywilnego.
Jednym ze źródeł powstania stosunku prawnego jest czynność prawna dwustronna tj. umowa.
Treść czynności prawnej i tworzonego przez nią stosunku cywilnoprawnego kształtują: oświadczenie woli stron, przepisy odnoszące się do danego rodzaju czynności prawnych, zasady współżycia społecznego, ustalone zwyczaje (5).
Kierując się zapisami ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym, trudno jest jednoznacznie nazwać drugi obok brokera podmiot stosunku cywilnoprawnego (6). Definicja pośrednictwa ubezpieczeniowego nie wskazuje na czyje zlecenie pośrednik wykonuje czynności pośrednictwa, a w dalszej części ustawy można spotkać się z różnymi określeniami podmiotu, w imieniu lub na rzecz którego broker wykonuje czynności brokerskie, należą do nich: klient, poszukujący ochrony ubezpieczeniowej, ubezpieczający czy ubezpieczony. W praktyce przyjęło się określać strony stosunku brokerskiego zleceniodawcą i brokerem.


Przepisy prawne kształtujące treść stosunku brokerskiego

Do przepisów prawnych mających wpływ na treść stosunku brokerskiego należą przepisy ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym oraz przepisy kodeksu cywilnego (7).
Przepisy ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym w głównej mierze mają charakter administracyjno- -finansowo-organizacyjny pośrednictwa ubezpieczeniowego, można jednak znaleźć również te o charakterze cywilistycznym. Przepisy te określają kto może być podmiotem stosunku brokerskiego, co jest przedmiotem stosunku brokerskiego (również umowy zawartej przez brokera ze zleceniodawcą) oraz wpływają również na treść obowiązków brokera.
Z definicji pośrednictwa ubezpieczeniowego oraz czynności brokerskich wynika, że broker działa w imieniu lub na rzecz zleceniodawcy, wykonując czynności faktyczne zmierzające do zawarcia umowy ubezpieczenia lub też czynności prawne związane z zawieraniem umowy ubezpieczenia.
Oznacza to, że w przeciwieństwie do poprzedniej regulacji prawnej brokera ubezpieczeniowego (8) może on wykonywać czynności związane z zawieraniem i wykonywaniem umów ubezpieczenia jako broker pełnomocnik oraz jako broker pośrednik (bez pełnomocnictwa).
Zdefiniowany zakres czynności brokerskich wskazuje na przedmiot stosunku brokerskiego, określając jednocześnie obowiązki brokera. Zakres obowiązków brokera kształtuje również art. 26 ustawy, a w szczególności ust. 1 pkt 2 odnoszący się do porady, jakiej broker musi udzielić zleceniodawcy przed zawarciem umowy ubezpieczenia.
Ustawa nie odnosi się natomiast do kwestii charakteru umowy zawieranej przez brokera ze zleceniodawcą (9).
Pomimo znajdujących się w ustawie przepisów o charakterze cywilnoprawnym nie można uznać, że umowa zawierana przez brokera z jego zleceniodawcą nazywana w doktrynie oraz w praktyce "umową brokerską" nie jest osobnym typem umowy nazwanej - zakres regulacji ustawowej nie określa bowiem jej istotnych elementów (10).
Wliteraturze wskazuje się, że umowa brokerska w zależności od jej treści, przede wszystkim zakresu powierzanych brokerowi czynności, wykazuje cechy umowy zlecenia, umowy agencyjnej lub też umowy o świadczenie usług. Coraz częściej można spotkać się również z poglądami, że jest ona umową o dzieło (11). W związku z powyższym treść stosunku brokerskiego kształtują przepisy kodeksu cywilnego o zleceniu (art. 751), o świadczeniu usług (art. 750), o umowie agencyjnej (art. 758-764), o umowie o dzieło (art. 627). W przypadku wykonywania przez brokera czynności brokerskich bez umocowania dodatkowo zastosowanie mają przepisy kodeksu cywilnego w części dotyczącej prowadzenia cudzych spraw bez zlecenia (art. 752). Istotne znaczenie mają również przepisy regulujące instytucję przedstawicielstwa i pełnomocnictwa (art. 95-109 k.c.), a także kompleks przepisów ogólnych prawa cywilnego o zobowiązaniach umownych oraz odpowiedzialności odszkodowawczej, zwłaszcza związanej z nienależytym wykonaniem zobowiązań.


Zwyczaje kształtujące treść stosunku brokerskiego

Pojęcie zwyczaju nie zostało przez ustawodawcę sprecyzowane, odsyła on jedynie do ustalonych zwyczajów na przykład w art. 56, 65 kodeksu cywilnego, przyjętych zwyczajów na przykład w art. 69, 385 k.c., miejscowych zwyczajów na przykład w art. 287, 298 k.c. W literaturze można spotkać różne definicje zwyczaju, jednak nawiązują one w głównej mierze do określenia go przez autora klasycznej pracy poświęconej problematyce zwyczaju i prawa zwyczajowego F. Studnickiego jako zjawisko polegające na tym, że w pewnym odpowiednio szerokim kole ludzi przez dłuższy czas przestrzega się pewnego postępowania (12). Warunek, aby zwyczaj był ustalony, czyli aby w danym środowisku, danych stosunkach praktyka doznała utrwalenia wprowadzają również przepisy kodeksu cywilnego w art. 56, 65, 354. Zwyczaj samorzutnie nie tworzy prawa, uzyskuje on walor prawny wówczas, gdy w określonej dziedzinie "zezwalają" na to normy prawa (13).
Uzyskuje on rangę uzupełniającego prawa dopiero przez to, że konkretny przepis prawa lub umowa odsyła do ustalonego czy przyjętego zwyczaju. Uzyskując doniosłość prawną, zwyczaj pełni wielorakie funkcje: wyjaśnia i uzupełnia oświadczenie woli, określa skutki czynności prawnych, sposób wykonania zobowiązania, treść stosunków prawnych nie uregulowanych przepisami imperatywnymi.
Funkcja wyjaśniająca zwyczaju znajduje swój wyraz w treści art. 65 k.c., natomiast funkcja normująca znajduje swój wyraz w treści art. 56 i 354 k.c.
W przypadku stosunków prawnych zachodzących pomiędzy brokerem a jego zleceniodawcą w związku z faktem, że regulacja prawna w znikomym zakresie reguluje istotę stosunku brokerskiego, jej treść w głównej mierze kształtują oświadczenie woli stron, przyjęte zwyczaje oraz zasady współżycia społecznego.
W praktyce ukształtowały się pewne zwyczaje, reguły postępowania przestrzegane przez uczestników rynku ubezpieczeniowego.
Najlepszym ich przykładem są opracowane przez Stowarzyszenie Polskich Brokerów Ubezpieczeniowych i Reasekuracyjnych dokumenty takie jak: Kodeks Etyki Brokera oraz Zasady Dobrej Praktyki oraz Współpracy Brokerów Ubezpieczeniowych i Zakładów Ubezpieczeń, sygnowane również przez Polską Izbę Ubezpieczeń (14). Analizując powyższe dokumenty można zaobserwować, że spisane reguły postępowania w stosunkach pomiędzy brokerami i zakładami ubezpieczeń są znacznie bardziej precyzyjne od tych, które dotyczą stosunków pomiędzy brokerem a zleceniodawcą. W głównej mierze dotyczą one kwestii etycznego postępowania brokera w stosunkach ze zleceniodawcą.
Nie rozstrzygają one natomiast w sposób jednoznaczny, podobnie jak przepisy prawne, zagadnienia dotyczącego wynagrodzenia brokera. W praktyce przyjęło się, że pośredniczenie przy zawieraniu umów ubezpieczenia lub zawieranie umów ubezpieczenia przez brokera na rzecz zleceniodawcy jest bezpłatne dla zleceniodawcy, bowiem broker otrzymuje prowizję od zainkasowanej składki od zakładu ubezpieczeń. Natomiast w ustawie o pośrednictwie ubezpieczeniowym jest jedynie wspomniane, że brokera może łączyć z zakładem ubezpieczeń stosunek umowny dotyczący wzajemnych rozliczeń z tytułu wykonywanych czynności brokerskich.
Ponadto warunki wynagrodzenia brokera są również przedmiotem uzgodnień zawartych w umowie brokerskiej i zależą od obowiązków i rodzaju czynności wykonywanych w ramach usług świadczonych przez brokera.


Zasady współżycia społecznego kształtujące treść stosunku brokerskiego

Klauzula zasad współżycia społecznego jest jedną z klauzul generalnych prawa cywilnego (15). Cechą szczególną klauzul generalnych jest to, że przenikają całe prawo cywilne i przez to nadają treści norm prawnych swoiste zabarwienie. Zasady współżycia społecznego mają bardzo duże znaczenie zarówno na etapie kształtowania treści stosunku prawnego przez strony umowy, jak i wykonywania prawa podmiotowego (16). W zakresie prawa kontraktów strony umów obowiązane są kierować się zasadami słuszności kontraktowej (17). Są to powszechnie akceptowane reguły przyzwoitego zachowania wobec kontrahenta: przestrzegania "dobrych obyczajów", "zasad uczciwego obrotu", "rzetelnego postępowania", "lojalności i zaufania". Zgodnie z art. 3531 k.c. obok właściwości stosunku prawnego i ustawy stanowią one granice swobody umów.
Nakaz respektowania zasad współżycia społecznego zawarty w art. 3531 k. c. nie może być rozumiany jako pozytywny obowiązek włączenia do treści zobowiązania pewnych reguł wyrażających określone postulaty słusznościowe. Jest to więc jedynie nakaz takiego uregulowania treści stosunku prawnego, które nie będzie się sprzeciwiało przyjętym w społeczeństwie kryteriom uczciwego i lojalnego postępowania (18).
Za sprzeczne z tymi kryteriami należy jako przykład wskazać określenie w kontrakcie wzajemnym rażąco nierównoważnej sytuacji prawnej stron.
Sankcją za przekroczenie granic swobody umów jest, zgodnie z art. 58 k.c., z reguły nieważność czynności prawnej w całości lub części.


Oświadczenia woli stron kształtujące treść stosunku brokerskiego

Podstawowym elementem stosunku brokerskiego kształtującego jego treść są oświadczenia woli stron zawarte w umowie. Umowa zawierana przez brokera w praktyce nazywana jest umową brokerską.
Brak jest jednolitego wzorca umowy brokerskiej, w szczególności ze względu na to, że zróżnicowany jest zakres współpracy brokerów ze zleceniodawcami. Powiązania pomiędzy brokerem a zleceniodawcą mogą przybierać różną postać właśnie w zależności od zakresu usług świadczonych przez brokera.
Należy dodać, że kwestia kwalifikacji i charakteru umowy brokerskiej została pominięta w regulacji prawnej dotyczącej współpracy brokera ze zleceniodawcą. Strony umowy mogą swobodnie kształtować jej treść, niezapominawszy jednak o ograniczeniach wynikających z art. 3531 k.c. tj. o ustawie, zasadach współżycia społecznego oraz właściwości stosunku prawnego. Przy konstrukcji treści umowy brokerskiej należy również pamiętać, że przedmiot usług świadczonych przez brokera (w ramach prowadzonej działalności brokerskiej) został zdefiniowany, a tym samym ograniczony do czynności brokerskich (art. 4 pkt. 2 ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym). Jak wskazano powyżej definicja czynności brokerskich pozostawia dużo wątpliwości interpretacyjnych, dlatego im precyzyjniej i szczegółowiej zostaną ujęte w umowie czynności, jakie jest broker zobowiązany wykonać, tym mniej będzie niejasności co do obowiązków brokera, a tym samym lepiej będzie układała się współpraca stron.


Katarzyna Perczak


(1) Szczegółowe statystki dotyczące działalności brokerskiej dostępne na stronie internetowej: www.knuife.gov.pl
(2) Commercial insurance and reinsurance brokerage - love the middleman, Swiss Re, Sigma no. 2/2004.
(3) E. Kowalewski, T. Sangowski, Prawo ubezpieczeń gospodarczych. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, str. 402.
(4) J. Pokrzywniak, Ujęcie pośrednictwa ubezpieczeniowego w projekcie ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym, PUG, nr 1, 2003, str. 29.
(5) W. Siuda, Elementy prawa dla ekonomistów, Scriptum, Poznań, 2006, str. 157, 170-171.
(6) W dalszej części tego oraz kolejnych artykułów autorka używa określenia stosunek brokerski.
(7) Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 roku Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z pózn. zm.)
(8) E. Kowalewski, Maklerstwo ubezpieczeniowe - istota i charakter prawny, Wiadomości Ubezpieczeniowe, 1991, nr 10-12, str. 19.
(9) A. Powałowski, Pośrednik ubezpieczeniowy jako przedsiębiorca, Monitor Prawniczy, 24/2004, str. 1135.
(10) J. Pokrzywniak, Ujęcie pośrednictwa ubezpieczeniowego w projekcie ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym, PUG, nr 1, 2003, str. 27.
(11) Zagadnienie to szczegółowo zostanie omówione w kolejnych artykułach.
(12) F. Studnicki, Działanie zwyczaju handlowego w zakresie zobowiązań z umowy, Kraków, 1949, str. 51.
(13) T. Knypl, K. Trzciński, Znaczenie zwyczajów i dobrych obyczajów w prawie cywilnym i handlowym, PPH, sierpień, 1997, str. 17.
(14) Tekst przedmiotowych dokumentów dostępny na stronie internetowej Stowarzyszenia Polskich Brokerów: www.polbrokers.pl
(15) W. Siuda, Elementy prawa dla ekonomistów, Scriptum, Poznań, 2006, str. 155-157.
(16) W. Czachórski, Zobowiązania. Zarys wykładu, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa, 2004, str. 146.
(17) A. Olejniczak, Umowy gospodarcze. Częśc ogólna, pod redakcją A. Koch, J. Napierała, Umowy w obrocie gospodarczym, Zakamycze, 2006, str. 24.
(18) M. Safjan, Zasada swobody umów, PiP, 2003, nr 4, str. 17.

* * *